"Шукаем двайніка". Падарожжа па Берасцейшчыне ў пошуках архітэктурных аналогій

Аналогіі і адрозненні ў архітэктуры Брэсцкага краю шукаць нялегка. За дзесяць вякоў гісторыі  наша архітэктура шмат разоў змяняла свой вонкавы выгляд. Да таго ж у сучасным штодзённым патоку жыцця мы не звяртаем увагі на звычайныя краявіды вакол нас. І тым не менш, паспрабуем паглядзець на нашае архітэктурнае асяроддзе з пункту гледжання падабенства да аб'ектаў іншых гарадоў і краін, каб раскрыць новае ў нашых ведах і успрыняцці славутасцяў.

Сёстры Белай вежы

Звычайна Камянецкую вежу называюць сапраўдным скарбам беларускай архітэктуры, унікальным аб’ектам, які захаваўся на тэрыторыі нашага краю няглядзечы на войны і разбурэнні. Вежа збудавана валынскім князем Уладзімірам Васільковічам і яго знакамітым дойлідам - Алексай у раманскім стылі, вышыня вежы 17 сажняў (29 метраў). Так гістарычна склалася, што вежу з ХІХ стагоддзя і асабліва ў ХХ стагоддзі называюць "Белай" як у мастацкай і краязнаўчай літаратуры, у вершах і апавяданнях, так і ў прастанароддзі. Вельмі часта такі тэрмін выклікае крытыку навукоўцамі. І хоць вежу называюць “белай” памылкова, у старадаўняй вежы ёсць "сястра", і яна сапраўды белая. Гэта вежа-данжон ў Казімежы Дольным у Польшчы. 19-метровая вежа заснавана напрыканцы 13-пач. 14 стагоддзя насупраць замка. Вежа служыла аглядным пунктам. Будынак уражвае сваімі масіўнымі сценамі, высечанымі з апокі (крэйдавага вапняка).

Вежа- данжон у Казімежы Дольным, фота Olek Remesz

Дарэчы нядаўна яе фатаздымак з’явіўся на адной з нашых аўтзаправак. Аўтары выпадкова пераблыталі гэтую вежу з Камянецкай.

Білборд з несапраўднай "Белай вежай".
фота А.Талмачоў

Падобны праект вежы, які сваім выглядам нагадвае “камянецкі стоўп”, быў рэалізаваны і ў Любліне. Люблінская замкавая вежа, або Люблінскі данжон - найстарэйшы будынак на Замкавым узгорку Любліна. Яна была ўзведзена ў 2 палове XIII ст. з камення і цэглы. Вышыня будынка складае каля 20 метраў, а таўшчыня сцен дасягае 4 м. Вяршыню вежы асвятляе біфарый - характэрная для раманскіх будынкаў аконная адтуліна, падзеленая на дзве часткі маленькай калонай. На вяршыні вежы размяшчаецца назіральная пляцоўка, з якой можна назіраць цудоўны від на Стары горад і наваколлі. 

Данжон у Любліне. Фота Marcin Białek 

Готыка ў ваколіцах Брэста

Найбольш вядомым помнікам гатычнай архітэктуры размешчаным непадалёк ад Брэста з'яўляецца касцёл Святой Троіцы ў вёсцы Чарнаўчыцы. Ён пабудаваны ў 1585-95г. Мікалаем Крыштафам Радзівілам "Сіроткай" у архітэктуры готыкі, рэнесансу і абарончага дойлідства.

Сам храм мае падабенства з тагачаснымі гатычнымі збудаваннямі, напрыклад з касцёлам у м.Куліків пад Львовам (1538),або касцёлам св.Мікалая і Станіслава ў Масцісках (1606г.), аднак большымі асаблівасцямі вылучаецца вежа-званіца, якая нагадвае гарадскую ўязную вежу ў Нясвіжы.

Замкавая вежа ў Нясвіжы

Падобная вежа ў Чарнаўчыцах 

За 16 кіламетраў ад Брэста існуе не зусім вядомы беларускім турыстам гатычны храм святога Духа. Невядомы таму, што размяшчаецца на правым беразе Буга ў Кодні (сёння на тэрыторыі Польшчы). Між тым шмат гісторыкаў архітэктуры, у тым ліку вядомы даследчык У. Чантурыя лічыць гэты храм часткай беларускай архітэктурнай спадчыны.

Царква ў Кодні з малюнка Ю.Крашэўскага

Колішняя царква была ўзведзена каля 1530 года на замку Сапегаў і выканана як трохнефавая безкупальная пабудова. Фасад вылучаны контрфорсамі. візуальна гэты храм мае шмат падобнага з больш архаічным касцёлам Св.Троіцы ў Ішкальдзі, аднак спецыялісты паказваюць шмат адрозненняў у шматлікіх архітэктурных прыёмах.

Касцел у Ішкальдзі. Фота М.Кузіч

Трэці па ліку гатычны храм нашых ваколіц -

Спаса-Праабражэнская царква ў вёсцы Шумакі, пабудаваная ў 1609 годзе.

Царква ў Шумаках, Брэсцкага раёна.Фота М.Кузіч

Няглядзячы на свае даволі простыя архаічныя формы царква не мае яўнага падабенства з іншымі храмамі і вылучаецца сваёй арыгінальнасцю. 

Рамантызм палацавага і сядзібнага будаўніцтва.

У 16-18 стагоддзі на Берасцейшчыне актыўна пачынаюць будавацца замкі, палацы, магнацкія рэзідэнцыі. Пасля 2 стагоддзяў войнаў і ліхалеццяў магнацкія і шляхецкія рэзідэнцыі паступова пераходзяць ад строгай абарончай архітэктуры да раскошнага палацавага дойлідства. Пры будаўніцтве такіх аб'ектаў, як правіла, з'яўляюцца еўрапейскія архітэктары, якія прыносяць свае ўплывы ў будаўніцтва. Пашыраюцца стылі барока, ракако, класіцызм. Узнікаюць шэдэўры архітэктуры, прыкладам якіх можа быць Ружанскі палац Сапегаў, палац Бутрымовічаў у Пінску, сядзіба Нямцэвічаў у Скоках. 

Руіны палаца ў Ружанах

Гісторыя будаўніцтва рэзідэнцыі Сапегаў займае 2 стагоддзі. Ад сярэднявечнага замку да велічнага палацу. Сёння руіны палацу ў Ружанах называюць "рамантычнымі руінамі Еўропы". Унікальны "беларускі Калізей" мае шмат агульных рысаў з еўрапейскай архітэктурай свайго часу. Будаваў яго прыдворны архітэктар Сапегаў - Ян Самуэль Бекер. Часам палац называюць "беларускім Версалем", аднак на Версальскі палац ён нагадвае зусім аддалена.

Але ёсць прыклады палацаў больш падобных да ружанскай рэзідэнцыі.

Прыкладам такога палацу, можа паказацца палацавы комплекс Лосяў ў мястэчку Нароль (Польшча). Палац з'яўляецца равеснікам Ружанскай рэзідэнцыі, яго будаўніцтва распачата ў 1776г. у модным па тых часах стылі барока і ракако. Разбудова палаца мела падобныя дамінанты і прыёмы (тры корпусы палаца аб'яднаны двума каланадагмі і дапоўнены паркам ў французскай манеры). Сядзіба Лосяў мела больш сціплыя формы  і памеры, але гісторыя распарадзілася так, што палац захаваўся ў лепшым стане чым знакамітая рэзідэнцыя ў Ружанах.

палац ў Наролю. фота 

Robert Pinkowicz

А вось Свяцкі палац Валовічаў на Гродзеншчыне храналагічна таксама будаваўся ў гэтыя гады. І тут ўжо праявіўся талент яшчэ аднаго знакамітага архітэктара - Джузэпэ Сака. Кампазіцыя палацавага комплексу таксама адпавядае Ружанам, аднак архітэктурнае афармленне характэрна адрозніваецца.

Праект рэстаўрацыі Свяцкага палацу. Фота veday.by

Драўляныя храмы эпохі барока. 

Звернемся да народнага дойлідства гэтага часу. Калі прафесійная архітэктура XVIII стагоддзя вылучаецца кананічным формамі і прыёмамі, дойлідства мясцовых майстроў вылучалася больш простымі і свабоднымі прыёмамі. Аднак вялікі ўплыў на народную культуру мелі таксама мастацкія плыні папулярныя на той час ва Ўсходняй і Заходняй Еўропе. Прыкладам такога ўплыву стала храмавае будаўніцтва. Народныя дойліды выкарыстоўвалі розныя будаўнічыя матэрыялы, у тым ліку дрэва. Драўляныя храмы будаваліся ў асноўным у падоўжана-восевай кампазіцыі, але былі і выключэнні.

Пакроўская царква ў Пакрах.Сучасны выгляд

Прыкладам такіх выключэнняў можна назваць тры храмы збудаваныя ў форме "грэцкага крыжа" у вёсках Хмелева, Чарнаўчыцы і Покры непадалёк ад Брэста.

манастырская царква ў в.Хмелева.

Фота М.Кузіч

Царква Святой Параскевы Пятніцы ў Чарнаўчыцах, выгляд 1980-х гадоў 

Цэрквы збудаваныя у 1720-1730-х гадах па адзінаму праекту, і магчыма адным дойлідам. Аднак XX стагоддзе ўносіць свае карэктывы ў выгляд храмаў, і сёння ў іх вонкавым абліччы ёсць істотныя адрозненні.

Царква ў Чарнаўчыцах згарэла ў 1987(?)г., маланка трапіла ў барабан-баню. Царква ў Покрах таксама страціла свой арыгінальны выгляд.

Пружанскі палацык і Жоўтая карчма.

У 1843 г. у Пружанах мясцовы маршалак павятовы Валенцій Швыкоўскі разбудоўвае новую сядзібу па праекце архітэктара Францыска Ланчы, італьянца, які большую частку свайго жыцця пражыў у Польшчы. Гэта быў таленавіты і высокаадукаваны спецыяліст, вядучы архітэктар Царства Польскага. Пружанская сядзіба, якую наракалі «Пружанскім палацыкам» з’яўляецца ўзорам гістарызму першай паловы XIX стагоддзя, яго найбольш цікавай разнавіднасці — раннерэнесансавай італьянскай сялянскай вілы.

Падобных будынкаў на Беларусі амаль не сустракаецца.

Жоўтая карчма ў Варшаве, фота Аdrian Gricuk

А вось аналаг знакамітага "палацыка" ёсць ў Варшаве. Гэты дом празвалі "Жоўтай карчмой" і ён таксама пабудаваны па праекце Ф.Ланчы.

Ад класіцызму да неаготыкі

Сярэдзіна XIX стагоддзя - час рамантызму і эклектыкі. У архітэктуры дамінуе класіцызм, але паступова яму на змену прыходзяць іншыя стылі. Гэта добра відна ў грамадзянскай архітэктуры. Возьмем напрыклад паштовыя станцыі. У 1840-50 я гады праз Беларусь прайшла "старая маскоўская дарога", а разам з ёй пачалі будавацца "пошты".

Паштовая станцыя 1 класа ў в.Няхачава

Да сучасных паштовых ўстаноў яны маюць ускосна дачыненне, у той час пошты з'яўляліся па сутнасці станцыйнымі будынкамі, дзе можна было адпачыць і памяняць "паштовых каней". Першыя станцыі якраз будаваліся ў стылі класіцызму, а сярод архітэктараў іх быў Луіджы Руска, вядомы расійскі архітэктар.

Паштовая станцыя ў г. Кобрын

На Брэстчыне захаваліся дзве ўзорныя станцыі 1 класа - у г.Кобрыне і вёсцы Няхачава, пабудаваныя ў стылі класіцызму. падобныя станцыі захаваліся і ў Расійскай федэрацыі, напрыклад ў Остраў-Апочка і Памерані. Аднак большасць паштовых станцый будавалася па больш простых праектах (усе залежыла яшчэ і ад уласнасці) ў стылі неаготыкі. Такіх будынкаў было пабудавана даволі шмат уздоўж найбольш вялікіх паштовых трактаў, прыкладна на адлегласці 50-70 кіламетраў.

Паштовая станцыя ў в.Гусак, Маларытчына

Паштовая станцыя у м.Галобы, Валынская вобласць, Украіна

Косаўскі палац - непаўторная "Рыцарская мроя"

Ці мае Косаўскі палац свайго двайніка? Адказ: не, не мае! Некаторыя даследчыкі параўноўваць Косаўскі шэдэўр з палацам Марыі Аранскай ў Камянцы Замбкавіцкім, і нават называюць яго "старэйшым братам" Косаўскага палацу. Але ці так гэта? Углядаючыся ў фатаздымкі гэтых двух шэдэўраў неаготыкі можна знайсці толькі некалькі падобных элементаў: стрэльчатыя вокны, гранёныя вежы, галерэі.

Фота stacjabalkany.pl

У цэлым планіроўка і памеры будынкаў абсалютна розныя і не выглядае што Косаўскі палац будаваўся як "аналаг" гэтага палацу.

Да таго ж іх архітэктары былі рознымі людзьмі. У сваю чаргу Косаўскі палац мае некаторыя падабенствы з іншымі аб'ектамі, па першае з тымі якія будаваліся Пуслоўскімі (напрыклад Старапескаўская сядзіба), і тымі што будаваліся архітэктарам Францішкам Яшчолдам (палац у Патрыкозах, Польшча). Таксама палац ў Мерачоўшчыне аддалена нагадвае неагатычныя сядзібы ў Шарыўцы (Харкаўскай вобласці Украіны), палац Цярэшчанкаў ў Жытомірскай вобласці.

палац у Шарыўцы на Харкаўшчыне

Царква св.Лукі ў Дамачава

і яе "блізняты" на Падляшшы

На пачатку XX стагоддзя большасць праваслаўных храмаў было пабудавана з элементамі рэтраспектыўна-рускага стылю. Стыль гэты быў распаўсюджаны пры будаўніцтве як мураваных, так і драўляных храмаў. Дастаткова паглядзець на праект царквы ў Вельямовічах каля Брэста і храма ў Хакадатэ ў Японіі. Абодва храма па сутнасці выкананы ў адным праекце.

Царква Св.Лукі Дамачава, 1905 г. пабудовы

Але найбольш з цікавымі акалічнасцямі звязана будаўніцтва царквы святога Лукі ў мястэчку Дамачава ў 1905 годзе. Справа ў тым што болей такіх храмаў у Беларусі мы не знойдзем. Аднак калі зазірнуць на Беласточчыну, то можна ўпэўніцца, што па аналагічным праекце пабудавана яшчэ чатыры храмы: у Нарве, Пасынках, Ласінцы, Міхалова.

Царква у Нарве. Фота RobertHarczyk

Пра што расказваюць старыя вакзалы 

Апошнім прыпынкам нашага падарожжа стануць вакзалы. З вакзалаў пачыналася чыгунка і некаторыя з іх захаваліся да сённяшняга дня.

Найбольш старыя вакзалы на Берасцейшчыне захаваліся на станцыях Ганцавічы, Каменная, Пажэжын, Ўладава, Дубіца. Пры гэтым выгляд Ганцавіцкага вакзалу кардынальна зменены, а станцыя Ўладава часткова адноўлена ў пасляваенны час.

Найбольш загадкавы вакзал знаходзіцца на станцыі Дубіца, яго будынак адносіцца да 1905 году і ён вырашаны ў стылі "прамысловай готыкі". Няглядзячы на тое, што шмат вакзалаў будавалася па ўзорных стылях вакзал у Дубіцы мае толькі аднаго "двайніка" - чыгуначны вакзал на станцыі Дэмбы Вельке (Дубы вялікія) ў Польшчы. Будынак чыгуначнага вакзала быў пабудаваны ў 1918 годзе і з'яўляецца адзіным захаваным станцыйным будынкам Цярэспальскай чыгункі,  пабудаваным падчас Першай сусветнай вайны.  З'яўляецца прыкладам характэрных архітэктурных рашэнняў грамадзянскіх будынкаў пачатку ХХ ст.

фота torowy.blogspot.com

Чыгуначная станцыя «Dębe Wielkie» амаль у нязменным выглядзе захавалася да нашых дзён.

Вакзалы ў Каменнай, Пажэжыне былой Ковельская дарогі, пабудаваныя па адным праекце сёння перасталі быць станцыямі, і выконваюць ролю невялікіх прыпынкаў.

Падобны лёс напаткаў і станцыю Машчэна на былой Ковельская ветцы ва Украіне.

Вакзалы з казкі, або як стварыць атмасферу чыгуначнай рамантыкі

Напэўна ўважлівы чытач звярне ўвагу і на Брэст - Маскоўскую чыгунку, дзе захавалася колькі вакзалаў, якія нагадваюць "казачныя домікі". Вакзалы ў Жабінцы, Аранчыцах, Косаве-Палескім, Лясной збудаваны ў 1920-я гады ў стылістыцы вясковых сядзіб.

Такі стыль у міжваенны час назваўся "стыль нарадовы", або "закапанскі стыль".

Галоўнымі асаблівасцямі стылю з'яўляюцца падмуркі з колатага каменю, высокі гонтавы дах, вялікая колькасць дэкаратыўных элементаў, атыкі, каланады і пілястры, парталы і абрамленні акон, контрфорсы. Прыклады такіх вакзалаў сустракаюцца на тэрыторыі Заходняй Беларусі.

Безумоўна праязджаючы на цягніку ад станцыі да станцыі не магчыма не звярнуць увагу на арганічнасць і хараство гэтых вакзальных будынкаў і атрымаць асалоду чыгуначнага падарожжа з Мінска ў Брэст

У другой частцы артыкулу мы раскажам пра архітэктурныя аналогіі Брэста і іншых гарадоў, распавядзем што спалучае наш горад з іншымі гарадамі і якія унікальныя асаблівасці мае архітэктура горада над Бугам. Працяг неўзабаве.